Artykuł oryginalny napisany przez dr Alyssę Bianzano, Uniwersytet w Heidelbergu, kwiecień 2025
1. Wprowadzenie
Warzywo korzeniowe Beta vulgaris rubra zyskało ostatnio dużą uwagę jako żywność promująca zdrowie. Jest dobrze znane ze swoich silnych właściwości antyoksydacyjnych, przeciwzapalnych i ochronnych dla naczyń, co zostało wyraźnie udowodnione w licznych badaniach in vitro i in vivo na ludziach i zwierzętach.
Zwłaszcza jako podejście żywieniowe wspomagające leczenie chorób układu sercowo-naczyniowego i nowotworów zyskuje coraz większą popularność. W badaniach na ludziach suplementacja burakiem obniżała ciśnienie krwi, łagodziła stan zapalny, zapobiegała stresowi oksydacyjnemu, chroniła funkcję śródbłonka i przywracała hemodynamikę mózgową. Ponadto kilka badań potwierdziło skuteczność suplementacji burakiem w poprawie wydolności sportowej. (1)
Szczególnie redukcja stanu zapalnego może stanowić ogromną szansę na rozszerzenie zastosowania czerwonego buraka w dziedzinie profilaktyki i modulacji.
Ten artykuł wyjaśnia korzystne efekty zdrowotne buraka na organizm ludzki oraz niesamowity potencjał, jaki może mieć w wielu chorobach wywołanych przewlekłym stanem zapalnym.
2. Chemia czerwonego buraka ćwikłowego
2.1 Potencjalnie bioaktywne związki
Korzystne efekty zdrowotne Beta vulgaris przypisuje się głównie jej bioaktywnym związkom.
Szczególnie ze względu na wysoką zawartość nieorganicznego azotanu. Sam azotan nie jest uważany za czynnik wywołujący specyficzne funkcje fizjologiczne, korzystne efekty wiążą się raczej z jego redukcją do tlenku azotu (NO). Redukcja do azotynu zachodzi po wchłonięciu i wejściu w cykl entero-śluzówkowy, zakładamy, że 25% azotanu wchodzi w ten cykl. Bakterie ślinowe redukują azotan ślinowy do NO. Jednak azotyn ślinowy jest ponownie wchłaniany do krążenia przez żołądek i tam metabolizowany do NO. (1)
Burak ćwikłowy jest jednym z niewielu warzyw zawierających grupę wysoko bioaktywnych pigmentów, znanych jako betalainy. Liczne badania wykazały wysokie właściwości antyoksydacyjne i przeciwzapalne in vitro oraz in vivo na modelach zwierzęcych, co wzbudziło zainteresowanie możliwym zastosowaniem buraka w patologiach klinicznych charakteryzujących się stresem oksydacyjnym i przewlekłym stanem zapalnym (w IBD/IBS, astmie, zespole przewlekłego zmęczenia, chorobach wątroby, artretyzmie, chorobie Alzheimera, Parkinsona, chorobach układu sercowo-naczyniowego, cukrzycy, przewlekłej chorobie nerek).
Betalainy można podzielić na betacyjaniny, takie jak betanina i izobetanina, oraz betaksantyny, takie jak wulgaksantyna I i II oraz indykaksantyna. (1)
Dodatkowo w Beta vulgaris obserwujemy pewną ilość karotenoidów, kwasu askorbinowego oraz związków fenolowych, takich jak flawonoidy, kwasy fenolowe i amidy fenolowe. (1)
2.2. Korzyści z betalain
Betalainy wykazały w modelach in vitro znaczną supresję cząsteczek zapalnych, takich jak cyklooksygenaza-2 (COX-2), indukowalna syntaza tlenku azotu (iNOS) oraz cytokiny zapalne IL-6 i IL-8. (7)
Modele in vivo wykazały zmniejszenie apoptozy mózgu u osób na diecie wysokotłuszczowej po czterech tygodniach doustnego podawania indicaksantyny. Efekt ten można wyjaśnić obniżeniem ekspresji genów proapoptotycznych i zwiększeniem ekspresji genów antyapoptotycznych, zmniejszeniem neurozapalania poprzez obniżenie ekspresji genów i białek prozapalnych oraz złagodzeniem stresu oksydacyjnego przez redukcję reaktywnych form tlenu (ROS) i azotu.
Podsumowując, betalainy, szczególnie betanina i indicaksantyna, wykazują silne działanie antyoksydacyjne i przeciwzapalne, celując w kluczowe mechanizmy takie jak redukcja ROS, hamowanie prozapalnych cytokin oraz modulacja szlaków związanych z apoptozą. (7)
2.3 Struktura chemiczna związków buraka
Przeciwutleniająca zdolność betaniny wynika z jej struktury chemicznej zawierającej grupy hydroksylowe i nienasycenia w pierścieniu benzenowym. Betanina zapobiega uszkodzeniom oksydacyjnym białek poprzez hamowanie nitrowania aminokwasu tyrozyny. (7)
3. Korzystne efekty zdrowotne
3.1 Przeciwutleniające
Udowodniono, że burak jest funkcjonalną żywnością o działaniu antyoksydacyjnym, dzięki zawartości betalain (betain) i innych związków fenolowych. Przeciwutleniająca zdolność betaniny wynika z jej struktury chemicznej (7)
Badania dostarczają dowodów, że burak jest doskonałym źródłem przeciwutleniaczy, które wykazują znaczącą zdolność ochrony składników komórkowych przed utlenianiem in vitro, a co ważniejsze, także in vivo. (1)
3.2 Przeciwzapalne
Dane z kilku badań na modelach in vivo wykazują, że barwnik bogaty w betalainy, pozyskiwany z Beta vulgaris, zmniejsza produkcję mediatorów zapalnych TNF-a i IL-1ß. Betalainy ograniczają również działanie lipopolisacharydu w makrofagach pochodzących z szpiku kostnego. LPS aktywuje NF-kB i zwiększa poziomy IL-1ß oraz TNF-a. (7)
Podsumowując, betalainy w czerwonym buraku, zwłaszcza betanina, mogą łagodzić stan zapalny poprzez hamowanie szlaku sygnałowego NF-kB oraz redukcję reaktywnych form tlenu (ROS) przez aktywację czynnika jądrowego erytroidalnego 2 związanego z czynnikiem 2 (Nrf2)/elementu odpowiedzi antyoksydacyjnej (ARE). (8)
Pietrzkowski i in. wykazali w swoim badaniu, że kapsułki doustne bogate w betalainy, stosowane terapeutycznie, zmniejszają ból i stan zapalny u pacjentów z chorobą zwyrodnieniową stawów. Po okresie ponad 10 dni i codziennej suplementacji co najmniej 35 mg dwa razy dziennie, pacjenci wykazali niższe poziomy w surowicy Interleukiny-6 (IL-6), czynnika martwicy nowotworów alfa (TNF-a) oraz wyraźnie zahamowaną aktywność dwóch chemokin: regulowanego onkogenu alfa (GRO-alpha) i regulowanego po aktywacji wzrostu normalnych limfocytów T (RANTES). (9)
Przeciwzapalne właściwości buraka wydają się również poprawiać wazodylatację zależną i niezależną od śródbłonka w przedramieniu pacjentów z zespołem Raynauda. (11)
3.3 Mikrobiom jelitowy
Calvani i in. wykazali, że spożycie soku z czerwonych buraków zwiększało obfitość bakterii o dobrze znanych korzystnych efektach, w tym Akkermansia, Oscillospira, Prevotella, Roseburia, Ruminococcaceae oraz Turicibacter, w porównaniu z placebo. Wykazali również istotnie wyższe poziomy nikotynianu i trimetyloaminy w kale. (6)
4. Potencjalne leczenie
4.1 Zespół jelita drażliwego (IBS)
IBS jest funkcjonalnym zaburzeniem układu pokarmowego, spowodowanym zmianami w szlakach jelitowo-mózgowych.
Możliwe mechanizmy dysfunkcji jelitowo-mózgowej sugerują pierwotne zaburzenia jelit jako podstawową przyczynę w niektórych podgrupach.
Podstawowe mechanizmy mogące prowadzić do zespołu jelita drażliwego obejmują czynniki genetyczne, zmiany po infekcjach, przewlekłe infekcje oraz zaburzenia mikrobioty jelitowej. Zaburzenia mikrobiomu jelitowego często prowadzą do niskiego stopnia zapalenia błony śluzowej, aktywacji układu odpornościowego oraz zmienionej przepuszczalności jelit. Nieprawidłowości w metabolizmie serotoniny i zmiany funkcji mózgu mogą być czynnikami pierwotnymi lub wtórnymi. (4)
Inne dowody wskazują również na rolę zapalenia jelit, odpowiedzi cytokinowej oraz mikrobiomu jelitowego, które najpierw wpływają na jelita, a następnie prowadzą do zmian w mózgu w IBS. (4)
Niektóre badania wykazały również, że czynniki psychospołeczne, takie jak przemoc w dzieciństwie i zespół stresu pourazowego, są związane z rozwojem IBS w wieku dorosłym. Stres jest znany z nasilania aktywacji układu odpornościowego poprzez prozapalne cytokiny i NF-kB.
Oba czynniki psychospołeczne są również znane z promowania fenotypu prozapalnego poprzez uwrażliwianie układów uwalniających kortykotropinę oraz dysregulację osi HPA. Nadreaktywna oś HPA może również przyczyniać się do nadwrażliwości trzewnej, często obserwowanej u pacjentów z IBS. (5)
Zaburzenia lękowe i nastroju są również dobrze udokumentowanymi czynnikami ryzyka rozwoju IBS po infekcji, wykazując podobne ryzyko jak ciężki epizod zakaźnego zapalenia żołądka i jelit. Dalsze badania nad zaburzeniami nastroju wskazały na utrzymywanie się stanu zapalnego o charakterze systemowym i neurozapalnym.
Badania funkcjonalnego rezonansu magnetycznego u pacjentów z IBS wykazały zwiększoną reakcję na bodźce trzewne, z podwyższoną aktywacją kory przedniej zakrętu obręczy, kory przedczołowej oraz wzgórza w odpowiedzi na rozciąganie odbytnicy. Reakcje te wydają się być również modulowane przez lęk i depresję. (5)
Podwyższone poziomy interleukiny-6 (IL-6) i interleukiny-8 (IL-8), które stwierdzono u pacjentów z IBS, wpływają na metabolizm tryptofanu i prowadzą do nieprawidłowego funkcjonowania układu serotoninergicznego (5-HT). Nieprawidłowe funkcjonowanie 5-HT wiąże się ze zmienioną motoryką jelit oraz zwiększoną wrażliwością na ból nocyceptywny, co jest często obserwowane u pacjentów z IBS. (5)
Również próbki kału pacjentów z IBS z biegunką wykazały zwiększone ilości cytokin interleukiny 1β, interleukiny 10, TNF-α oraz interleukiny 6. Stężenie tych cytokin wydawało się również wiązać z częstotliwością i nasileniem bólu. (5)
Obserwujemy również nakładanie się IBS z wrzodziejącym zapaleniem jelita grubego i chorobą Leśniowskiego-Crohna, w których leczenie przeciw TNF-α wykazało poprawę funkcji sensorycznej trzewnej oraz pozytywnych uprzedzeń poznawczych. To kolejne dowody na to, że procesy zapalne jelit wpływają na centralne przetwarzanie informacji. (5)
4.2 Zaburzenia zdrowia psychicznego
Osimo i in. stwierdzili istotnie podwyższone poziomy we krwi CRP, IL-3, IL-6, IL-12, IL-18, sIL-2R oraz TNF-α u pacjentów z depresją, z umiarkowanie dużymi efektami. Wyniki te przetrwały analizy wrażliwości na czynniki psychiatryczne i styl życia, wpływ skośności, wpływ badań niskiej jakości oraz błąd publikacji. (13)
Również Li i in. zidentyfikowali w swoim najnowszym przeglądzie systematycznym i metaanalizie szereg różnych biomarkerów zapalnych i immunologicznych. Są one istotnie różne u nastolatków z depresją w porównaniu ze zdrowymi osobami kontrolnymi. (16)
CRP jest jednym z najlepiej przebadanych markerów zapalnych w medycynie. Wyższe poziomy CRP konsekwentnie wykrywano w kilku, nawet długoterminowych, badaniach dotyczących depresji.
Często poprzedza to wystąpienie choroby, co sugeruje, że zapalenie może być przyczyną, a nie tylko konsekwencją choroby.
Wspierając tę hipotezę, analiza randomizacji mendelowskiej na próbie UK Biobank wykazała, że IL-6 i CRP prawdopodobnie są przyczynowo powiązane z depresją.
Ponadto podwyższone obwodowe poziomy CRP wykazano, że korelują z jego poziomem w ośrodkowym układzie nerwowym, z silną korelacją między CRP w osoczu a płynie mózgowo-rdzeniowym. (13)
TNF-α jest jednym z głównych prozapalnych cytokin.
Jest produkowany przez komórki dendrytyczne i makrofagi, które podczas ostrej infekcji wytwarzają IL-6 i IL-12. Wzrost TNF-α, IL-6 i IL-12 w obecnych epizodach depresyjnych wyjaśnia systemowy charakter stanu zapalnego, ponieważ wykazuje on podobieństwo do reakcji immunologicznej na aktywną infekcję. (13)
Kilka badań dotyczących IL-6 oraz CRP/hsCRP wykazało predykcyjne powiązania między poziomami markerów a odpowiedzią na leczenie. Badania wykazały, że poziomy wyjściowe były związane z lepszą odpowiedzią na związki o znanych właściwościach przeciwzapalnych, takie jak infliksymab i ketamina.
Różne podtypy dużej depresji również wykazują różnice w swoich profilach zapalnych, takich jak IL-6 i IL-1β w przypadku depresji melancholijnej oraz CRP w depresji niemelancholijnej. (14)
Badania wykazały również, że zwiększone zapalenie u dzieci i młodzieży wiąże się z większym ryzykiem depresji w przyszłości. Dowody sugerują, że cytokiny zapalne w mózgu mogą zmieniać strukturę i funkcję mózgu poprzez modyfikację neurotransmisji, funkcji hipokampa, osi podwzgórze-przysadka-nadnercza oraz układu współczulnego.
Mogą one prowadzić do zmian w funkcjach poznawczych i wywoływać objawy depresyjne. (15)
Wyniki te potwierdzają, że ostra depresja jest stanem prozapalnym i wspierają hipotezę, że podwyższenie markerów zapalnych w depresji wynika z przesunięcia rozkładu markerów immunologicznych w prawo. (13)
Wykazują oni dwukierunkowy związek między depresją a stanami prozapalnymi, który jest wykrywalny we wczesnym okresie życia. (15)
5. Biodostępność
Aby składnik pokarmowy był uznany za korzystny dla zdrowia, musi być biodostępny in vivo.
Obserwujemy wysoką biodostępność nieorganicznego azotanu pokarmowego w czerwonym buraku i istnieją doniesienia o niemal 100% absorpcji po trawieniu. (1)
Ponieważ redukcja azotanu do azotynu jest pośredniczona przez specyficzne bakterie ślinowe, wypluwanie śliny lub stosowanie doustnych środków antybakteryjnych, takich jak płyny do płukania jamy ustnej, może zmniejszać konwersję azotan-azotyn. (1)
Zakres absorpcji betalanów jest mniej jasny. Stopień, w jakim betalany są metabolizowane i strukturalnie przekształcane do metabolitów wtórnych, nie został jeszcze scharakteryzowany, ale powinien być brany pod uwagę przy badaniu ich biodostępności. (1)
Badania sugerują, że niektóre aktywne związki w buraku są tracone lub być może degradowane podczas gotowania i przetwarzania. Koncepcyjnie, obróbka termiczna, ekspozycja na bakterie, zakwaszenie, warunki przechowywania oraz modyfikowana atmosfera mogą wpływać na skład fitochemiczny. (3)
Istnieje wiele czynników negatywnie wpływających na stabilność betalanów, w tym podwyższona temperatura, światło, tlen, skrajne pH, jony metali oraz wysoka aktywność wodna.
Szczególnie degradacja termiczna stanowi ogromne wyzwanie przy pracy z produktami na bazie betalanów. Betacyjaniny tracą stabilność powyżej 60°C, podczas gdy betaksantyny już powyżej 40°C. Temperatura pokojowa wydaje się zapewniać większą stabilność produktom na bazie betalanów podczas przechowywania.
Pod względem pH betalany są zazwyczaj stabilne w zakresie od 3 do 7. Warunki zasadowe wpływają na nie negatywnie.
Głównym wyzwaniem w zastosowaniu betalanów w przemyśle jest ich niestabilność wobec tych czynników środowiskowych.
Techniki enkapsulacji i adsorpcji są obiecującymi alternatywami, które pozwalają przezwyciężyć te ograniczenia i poprawić stabilność związków bioaktywnych. (7)
Czynniki poprawiające stabilność betalain to kwas askorbinowy, kwas izoaskorbinowy, środki chelatujące takie jak kwas cytrynowy i EDTA. Również ß-cyklodekstryna i oksydaza glukozowa mogą być skuteczne, poprzez absorpcję wolnej wody i usuwanie rozpuszczonego tlenu. (12)
Powstałe pochodne betaniny mogą mieć silny wpływ na bioaktywność produktów B. vulgaris i mogą być wykorzystywane w różnych zastosowaniach spożywczych z nowymi potencjałami prozdrowotnymi i właściwościami barwiącymi. (12)
Badania wykazały niższy wskaźnik wchłaniania betalain z czerwonego buraka w porównaniu do betalain z innych źródeł, takich jak owoc opuncji. Ostatnie prace sugerują, że niższe wskaźniki wchłaniania są spowodowane różnicami w matrycy pokarmowej. Sugeruje to, że biodostępność betaniny może być niższa po spożyciu buraka w porównaniu do innych źródeł betaniny. (3)
Chociaż betalainy wykazują skuteczność biologiczną in vivo, wydają się mieć bardzo niską biodostępność, co może wpływać na ich potencjał terapeutyczny. Dlatego ważne jest, aby uwzględnić, że interakcje między substancjami tworzącymi naturalną matrycę mogą wpływać na biodostępność betalain z czerwonego buraka. (7)
Badanie in vitro na komórkach Caco-2 wykazało, że indicaksantyna i betanina są wchłaniane przez nabłonek jelitowy, ale w różny sposób. Podczas gdy indicaksantyna podąża drogą niezależną od transporterów błonowych, betanina jest od nich zależna, co ogranicza jej wchłanianie. Wchłanianie indicaksantyny jest bardziej efektywne, a jej biodostępność wyższa. Wchłanianie indicaksantyny nie było wpływane przez matrycę pokarmową, w przeciwieństwie do betaniny. (7)
Badanie na ochotnikach wykazało, że poziom betalain osiągnął szczyt w osoczu po pierwszym tygodniu spożywania fermentowanego soku z buraka, a w moczu po drugim tygodniu spożywania soku. Może to sugerować, że betalainy przechodzą kolejno biotransformację. (7)
Inne badanie zaobserwowało, że duża część betacyjanin z buraka ulegała fragmentacji, w tym deglukozydacji i dekarboksylacji, w przewodzie pokarmowym. Ponadto wydaje się, że różnorodne bakterie jelitowe biorą udział w przemianach jelitowych, co może powodować dużą indywidualną zmienność. (7)
6. Wnioski
Dowody in vivo i in vitro wykazują, że betalainy mogą redukować stan zapalny. Ponieważ skutecznie oddziałują na różne szlaki w procesie zapalnym, wykazują potencjał w leczeniu różnych chorób związanych z patofizjologią zapalną, takich jak IBS.
Na podstawie zebranych danych burak wydaje się być produktem spożywczym wspierającym zdrowie, o różnych korzystnych efektach. Chociaż dane są obiecujące, nadal musimy przeprowadzić duże badania kliniczne, aby zbadać wpływ buraka czerwonego na przewlekłe choroby zapalne, takie jak IBS, zapalenie stawów itp. Niemniej jednak zebrane dane wyraźnie wskazują, że suplementacja burakiem jest ekonomiczną, silną i naturalną interwencją dietetyczną w warunkach klinicznych.
Jeśli chodzi o biodostępność, wydaje się niezwykle istotne stworzenie produktu kapsułkowanego do suplementacji, w ramach ściśle kontrolowanego procesu produkcji, zwłaszcza z uwzględnieniem stosowanego podczas produkcji ciepła. Równie ważne jest ocenienie czynników, które mogą pozytywnie lub negatywnie wpływać na wchłanianie i próba ich wykluczenia lub dodania do procesu suplementacji.
Jeśli produkt zostanie przygotowany w odpowiedni sposób, pod ścisłą kontrolą i podany pacjentowi właściwie, widzę duże możliwości suplementacji betalainami w warunkach klinicznych, co może mieć trwały wpływ na medycynę nowoczesną, ponieważ moglibyśmy leczyć przyczynę choroby, a nie tylko objawy, a także zapobiegać jej w sposób ekonomiczny i całkowicie bezpieczny.
Czerwony burak zawiera również FODMAP, które mogą nasilać objawy u niektórych podgrup IBS, jednak wątpliwe jest, czy ilość zawarta w ekstrakcie z czerwonego buraka ma jakikolwiek wpływ na objawy IBS. Może być jednak korzystne ocenienie potencjału współsuplementów ułatwiających trawienie i poprawiających wchłanianie związków bioaktywnych.
Ponadto istnieje potencjalna możliwość zapobiegania zaburzeniom zdrowia psychicznego lub łagodzenia ich objawów.
Głównym powodem dużego potencjału suplementacji burakiem jest brak skutecznych leków do leczenia przewlekłych chorób zapalnych i ich zapobiegania. Do tej pory nie ma lub jest bardzo niewiele możliwości leczenia przyczyn lub mechanizmów tych chorób. Zazwyczaj terapia polega na łagodzeniu objawów w większym lub mniejszym stopniu.
Wraz ze wzrostem zachorowań na zaburzenia zdrowia psychicznego oraz inne choroby zapalne, takie jak IBS, co prowadzi do rosnącego zainteresowania zrównoważonym i naturalnym odżywianiem oraz medycyną, wydaje się to idealny moment na opracowanie obiecujących rozwiązań dla medycznych potrzeb pewnego odsetka populacji ludzkiej.
7. Źródła
Potencjalne korzyści suplementacji czerwonym burakiem w zdrowiu i chorobie, Clifford i in., Nutrients kwiecień 2015, doi: 10.3390/nu7042801
Wpływ matrycy produktów z czerwonego buraka i zmienność międzyosobnicza na biodostępność betacyjanin u ludzi, Wiczkowski i in.,
Bioprzyswajalność azotanu i betaniny z Beta vulgaris rubra u ludzi, Clifford i in., Eur J Nutr. luty 2016, doi: 10.1007/s00394-016-1173-5
Patofizjologia zespołu jelita drażliwego, Holtmann i in., The Lancet, październik 2016, DOI: 10.1016/S2468-1253(16)30023-1
Rola zapalenia w zespole jelita drażliwego (IBS), Qin Xiang Ng i in., J Inflamm Resp., wrzesień 2018, doi: 10.2147/JIR.S174982
Spożycie soku z buraka pozytywnie wpłynęło na mikrobiotę jelitową i stan zapalny, ale nie poprawiło wyników funkcjonalnych u dorosłych z długim COVID: pilotażowe randomizowane badanie kontrolowane, Calvani i in., Clinical Nutrition, grudzień 2024
Betalainy: narracyjny przegląd mechanizmów farmakologicznych wspierających potencjał nutraceutyczny dla korzyści zdrowotnych, Martinez i in., Foods, listopad 2024, https://doi.org/10.3390/foods13233909
Pęcherzyki pochodzące z mitochondriów i profile zapalne dorosłych z długim COVID suplementowanych sokiem z czerwonego buraka: analiza wtórna randomizowanego badania kontrolowanego, Marzetti i in., Int J Mol Sci., styczeń 2025, doi: 10.3390/ijms26031224
WPŁYW EKSTRAKTU BOGATEGO W BETALAINY NA ZMNIEJSZENIE DYSKOMFORTU ZWIĄZANEGO Z CHOROBĄ ZWYRODNIENIOWĄ STAWÓW, Pietrzkowski i in., 2007, https://scholar.google.com/scholar_lookup?journal=New. Med.&title=Influence of betalin-rich extracts on reduction of discomfort associated with osteoarthritis&author=Z. Pietrzkowski&author=B. Nemzer&author=A. Spórna&author=P. Stalica&author=W. Tresher&volume=1&publication_year=2010&pages=12-17&
(10) Zastosowanie terapeutyczne betalain: przegląd, Madadi i in., Plants wrzesień 2020, doi: 10.3390/plants9091219
(11) „Pokonaj” przeziębienie: suplementacja sokiem z buraka poprawia przepływ krwi obwodowej, funkcję śródbłonka i stan przeciwzapalny u osób z zespołem Raynauda, Shepherd i in., J Appl Physiol., lipiec 2019, doi: 10.1152/japplphysiol.00292.2019
(12) Dehydrogenacja betacyjanin w podgrzewanych ekstraktach bogatych w betalainy z czerwonego buraka (Beta vulgaris L.), Sutor-´Swiezy i in., Int J Mol Sci., styczeń 2022, doi: 10.3390/ijms23031245
(13) Markery zapalne w depresji: metaanaliza średnich różnic i zmienności u 5 166 pacjentów i 5 083 osób kontrolnych, Osimo i in., lipiec 2020, Brain Behav Immun., doi: 10.1016/j.bbi.2020.02.010
(14) Markery zapalne i wyniki leczenia w opornej na leczenie depresji: przegląd systematyczny, Yang i in., październik 2019, Journal of affective disorders, https://doi.org/10.1016/j.jad.2019.07.045
(15)Depresja i zapalenie u dzieci i nastolatków: metaanaliza, Colasanto i in., grudzień 2020, Journal of Affective Disorders, https://doi.org/10.1016/j.jad.2020.09.025
(16)Różnice między depresją u nastolatków a zdrowymi osobami kontrolnymi w biomarkerach związanych z procesami immunologicznymi lub zapalnymi: przegląd systematyczny i metaanaliza, Li i in., luty 2025 Psychatry Investig., doi: 10.30773/pi.2024.0295
Kupuj Nasze dzisiaj Proszek z Buraka i Podnieś Swoją Wydajność
